رضا قليخان هدايت

13

فهرس التواريخ ( فارسى )

شادروان عباس اقبال در پايان مقالت راجع به شرح حال ميرزا صادق و علت نقل اين قسمت در يادگار مىنويسد . « البته يك عده از سالهاى وفاتى كه در اين كتاب آمده صريحا صحيح نيست و با مآخذ ديگر وفق نمىدهد . ما با علم به اين نكته باز به هيچ‌يك از آنها دست نزديم حتى براى آن‌كه چاپ اين قسمت زياد طول نكشد متعرض آنها نشديم اهل تحقيق و تتبع از مقايسهء آنها با نوشتهء ساير منابع ، خود به صحت يا به عدم صحت آنها پى خواهند برد . » و باز « اگرچه ما در سنوات و تواريخ هيچگونه تصرفى نكرده‌ايم و خلطها و اشتباهات مؤلف شاهد صادق را همچنان به‌حال خود گذاشته‌ايم اما در ضبط اعلام هرجا بيم آن مىرفت كه تصحيف و تحريف كار استنساخ‌كنندگان باشد آنها را با مراجعه به مآخذ ديگر تصحيح نموده‌ايم » و در خاتمهء نقل فصل هفتاد و نهم از باب سوم ، باز بدين مطلب اشارتى دارد : بعد از حوادث 1041 مىنويسد : « . . . اميدوارم وقتى توفيقى فراهم شود تا تمام اين قسمت را به شكل رسالهء كوچكى با حروفى درشتتر چاپ كنيم و حواشى و ملاحظات را كه لازم مىدانيم بر آن بيفزائيم » و خدايش بيامرزاد كه با نقل اين مطالب خدمتى به اهل علم بويژه اهل تاريخ نمود و ضمنا چراغى فراراه من داشت كه من به زودى دريابم كه اين قسمت از فهرس التواريخ از آن ديگرى است و اين خود فرصتى پيش آورد تا نام محمد صادق مينا يك بار ديگر مطرح گردد و ذكر خيرى از اين دانشمند اصفهانى كه روزگار وى را از اصفهان به هندوستان پرتاب كرده بود پيش آيد . با اين‌همه نمىتوانم از اظهار حيرت خوددارى كنم كه چگونه شادروان عباس اقبال مىخواسته تاريخ چند صد ساله ايران و ديگر كشورهاى اسلامى را از هند گرفته تا ديار مغرب و مراكش و از امرا و سلاطين گرفته تا شعراء صوفيه و علما و ادباء « حواشى و ملاحظات » بزند آن هم در « رسالهء كوچكى » چون اين كارى نبوده و نيست كه با مختصر حاشيه‌اى به پايان آيد . ذكر وقايع و اسامى و تفصيلات زندگى و سال وفات كليهء رجال اسلامى از صوفى و عارف و شاعر گرفته تا شاهان و وزيران و سرداران آن هم از مراكش تا هند و از چين تا آفريقا . پرداختن به چنين كارى پرداختن به تاريخ و رجال و وقايع سرزمين وسيعى است از اقيانوس اطلس تا اقيانوس كبير و از سرزمينهاى چين است تا پهنهء آفريقا و اين كارى نيست كه به مختصرى صورت پذيرد بلكه سالها وقت و كار مىبرد آن هم كارى دستجمعى با وسائل و ابزار و كتب فراوان . بارى استنساخ متن از روى نسخه شمارهء 588 كتابخانه ملى تهران صورت گرفته كه